شمه‌اى از حقيقت اقبال و ادبار عقل و جهل كلى و جزئى ، شرح اجمالى بعضى از الفاظ حديث ؛ مباحث پنج مقاله اول مىباشد كه خود به مثابه مدخل و مقدمهء مقاله ششم است كه حاوى بيان و شرح جنود عقل و جهل بوده و هدف اصلى براى تأليف اين كتاب مىباشد . رويكرد امام در قسمت نخست اين شرح ، تحليل اوصاف عقل و جهل و چگونگى آفرينش آنها بر اساس مبانى و اصطلاحات و ادبيات عرفان نظرى است . ايشان در اين قسمت به مبانى فلسفى مربوط به شناخت جهان ، تبدّل در نظام هستى و گذرا بودن آن اشاره دارند و با مطرح كردن مباحث فلسفى و عرفانى در اثناء مباحث ، مبانى نظرات فلسفه اخلاق خود را بيان مىكنند . بحث مهم « فطرت » در اين كتاب بسيار برجسته و نمايان است و در دو قسم : فطرت اصلى و فطرت تبعى ، مورد بررسى قرار گرفته است . امام فطرت اصلى را فطرت عشق به كمال مطلق و خير و سعادت مطلق دانسته‌اند كه در جان جميع سلسله بشر نهاده شده و در مقابل ، فطرت تبعى را فطرت تنفّر از نقص و شرّ و شقاوت مىدانند . امام خمينى اين دو فطرت را مخموره و جبلّى انسان مىدانند كه مقهور و محكوم احكام طبيعت نشده و وجهه روحانيت و نورانيت آن باقى است . ايشان در قسمت دوم كه در بيست و پنج مقصد تدوين شده ، به شرح جنود عقل و جهل مىپردازند و علاوه بر بررسى فطرت انسانى ، هر كدام از فضائل اخلاقى را بر فطرت جبلّى انسان منطبق مىكنند و از اين جهت كتاب حاضر متنى منحصر به فرد در اخلاق اسلامى است . در اين قسمت ، صبغهء وعظ و ارشاد ، به همراه نظريات عرفانى ، اخلاقى و انسان‌شناسانه امام به خوبى نمايان است . حضرت امام در اين كتاب به مناسبت ، مسائل ديگرى را نيز مطرح